خیار غبن در معامله

آثار خیار غبن

آثار خیار غبن عبارتند از:

• فسخ معامله

طرف معامله که از خیار غبن استفاده می‌کند، می‌تواند معامله را فسخ کند. فسخ معامله به این معنا است که معامله از ابتدا باطل تلقی می‌شود و طرفین معامله باید به حالت سابق خود بازگردند.

به عنوان مثال، اگر فردی یک خودرو را به قیمت 100 میلیون تومان خریداری کند و پس از مدتی مشخص شود که ارزش واقعی خودرو در زمان معامله 150 میلیون تومان بوده است، خریدار می‌تواند معامله را به دلیل خیار غبن فسخ کند. در این صورت، خریدار باید خودرو را به فروشنده پس بدهد و مبلغ 100 میلیون تومان را نیز از فروشنده دریافت کند.

• استرداد عوضی

اگر معامله فسخ شود، هریک از طرفین معامله باید عوضی که از طرف دیگر دریافت کرده است را به او رد کند.

به عنوان مثال، در مثال قبل، خریدار باید خودرو را به فروشنده پس بدهد و مبلغ 100 میلیون تومان را نیز از فروشنده دریافت کند. فروشنده نیز باید مبلغ 100 میلیون تومان را به خریدار رد کند.

• اعلام فسخ

فسخ معامله باید به صورت کتبی و رسمی به طرف دیگر معامله اعلام شود.

• سقوط خیار غبن

خیار غبن فوری است. این بدان معنا است که طرف معامله باید بلافاصله پس از علم به وجود تفاوت فاحش، معامله را فسخ کند. در صورت عدم فسخ معامله در مهلت مقرر، خیار غبن ساقط می‌شود.

• اسقاط خیار غبن

طرفین معامله می‌توانند به صورت صریح یا ضمنی، خیار غبن را از خود سلب کنند.

به عنوان مثال، ممکن است در یک قرارداد خرید و فروش، طرفین معامله شرط کنند که در صورت وجود غبن، هیچ‌یک از طرفین حق فسخ معامله را ندارد. در این صورت، خیار غبن از طرفین معامله ساقط می‌شود.

مدت خیار غبن

خیار غبن فوری است. این بدان معنا است که طرف معامله باید بلافاصله پس از علم به وجود تفاوت فاحش، معامله را فسخ کند. در صورت عدم فسخ معامله در مهلت مقرر، خیار غبن ساقط می‌شود.

ماده 418 قانون مدنی ایران در این خصوص مقرر می‌دارد:

«خیار غبن فوری است و اگر کسی که غبن بر او وارد شده است بعد از علم به غبن، معامله را فسخ نکند، خیار او ساقط می‌شود.»

بنابراین، اگر طرف معامله پس از علم به وجود تفاوت فاحش، اقدام به فسخ معامله نکند، خیار غبن او ساقط می‌شود و دیگر نمی‌تواند معامله را فسخ کند.

در خصوص اینکه علم به وجود تفاوت فاحش چه زمانی حاصل می‌شود، باید گفت که علم به وجود تفاوت فاحش باید به صورت قطعی باشد. به عبارت دیگر، طرف معامله باید به این نتیجه قطعی برسد که در معامله، غبن فاحشی بر او وارد شده است.

علم به وجود تفاوت فاحش می‌تواند از طریق مختلفی حاصل شود. به عنوان مثال، طرف معامله می‌تواند از طریق شهادت شهود، کارشناسی یا استعلام از اهل خبره، علم به وجود تفاوت فاحش پیدا کند.

در صورتی که طرف معامله به وجود تفاوت فاحش علم پیدا کند، باید بلافاصله اقدام به فسخ معامله کند. در صورت عدم فسخ معامله در مهلت مقرر، خیار غبن او ساقط می‌شود.

خیار غبن در معاملات معین

در برخی از معاملات، خیار غبن به صورت ویژه‌ای در قانون پیش‌بینی شده است. به عنوان مثال، در معامله رهن، هریک از طرفین معامله که در اثر غبن فاحش، ضرر کند، می‌تواند معامله را فسخ کند.

ماده 725 قانون مدنی ایران در این خصوص مقرر می‌دارد:

«هرگاه کسی مالی را به عنوان رهن به دیگری بدهد و بعد از آن معلوم شود که ثمن آن مال در حین عقد کمتر از ثلث قیمت عادله بوده است، هریک از طرفین می‌تواند فسخ معامله را بخواهد.»

در این ماده، قانونگذار به صراحت مقرر کرده است که در معامله رهن، هریک از طرفین معامله که در اثر غبن فاحش، ضرر کند، می‌تواند معامله را فسخ کند.

در سایر معاملات معین نیز، ممکن است خیار غبن به صورت ویژه‌ای پیش‌بینی شده باشد. به عنوان مثال، در معامله صلح، ممکن است طرفین معامله توافق کنند که در صورت وجود غبن فاحش، هریک از طرفین حق فسخ معامله را داشته باشد.

بنابراین، در صورتی که قصد دارید در یک معامله معین، از خیار غبن استفاده کنید، لازم است که قبل از معامله، شرایط تحقق خیار غبن در آن معامله را بررسی کنید.